Finansal tabloları anlamak: bilanço ve gelir tablosu neyi söyler

Finansal tablolar muhasebecinin değil, işletmenin belgeleridir. Çoğu işletme sahibi bunlara yılda bir kez, beyanname döneminde bakar ve genellikle tek bir satıra — kâra — bakar. Oysa bu tablolar, doğru okunduğunda ayda bir bakılan bir gösterge paneline dönüşebilir.

Bu yazı, tabloları hazırlamayı değil okumayı anlatıyor.

İki tablo, iki farklı soru

Bilanço belirli bir tarihte işletmenin neye sahip olduğunu, kime ne kadar borçlu olduğunu ve aradaki farkın kime ait olduğunu gösterir. Bir fotoğraftır: 31 Aralık günü işletme nasıl görünüyordu?

Gelir tablosu bir dönem boyunca ne kazanıldığını ve ne harcandığını gösterir. Bir filmdir: yıl boyunca ne oldu?

Bu ayrım basit görünür ama pratikte en sık karıştırılan konudur. “Kâr ettim ama param yok” cümlesi tam olarak bu ayrımın anlaşılmadığı yerden çıkar: kâr gelir tablosunda oluşur, para bilançoda durur ve ikisi aynı şey değildir.

Hangi işletme hangi çerçeveye göre tablo hazırlar

Her işletme aynı kurallara göre tablo hazırlamaz ve bu, tabloların karşılaştırılabilirliğini doğrudan etkiler.

Bağımsız denetime tabi olmayan işletmeler, finansal tablolarını vergi mevzuatı ve Tekdüzen Hesap Planı esaslarına göre üretir. Bu tablolar öncelikle vergi matrahını doğru hesaplamak için tasarlanmıştır.

Bağımsız denetime tabi olup Türkiye Finansal Raporlama Standartlarını uygulamayan işletmeler için BOBİ FRS zorunlu çerçevedir. TFRS ise daha geniş kapsamlı bir çerçevedir ve belirli işletme grupları için uygulanır.

Bu farkın pratik sonucu şudur: iki işletmenin bilançosunu yan yana koyup karşılaştırmadan önce, aynı çerçeveye göre hazırlanıp hazırlanmadıklarına bakmak gerekir. Hangi çerçevenin uygulanacağı işletmenin denetim kapsamında olup olmamasına bağlıdır ve bu kapsam ölçütleri dönemsel olarak güncellenir; güncel durum KGK düzenlemelerinden izlenmelidir.

Bilançoda bakılacak üç yer

Dönen varlıklar ile kısa vadeli borçların ilişkisi. Yakın vadede ödenmesi gereken borçları karşılayacak kadar nakde dönüşebilir varlık var mı? Bu ilişki bozulduğunda işletme kârlı olsa bile ödeme sıkışıklığı yaşar.

Ticari alacakların yaşı. Alacakların toplamı kadar, ne kadar süredir tahsil edilemediği de önemlidir. Yaşlanan bir alacak, kâğıt üzerinde varlık olarak durur ama fiilen tahsil edilemiyor olabilir. Bu nedenle alacak yaşlandırma tablosu, bilançonun tek başına söylemediğini söyler.

Öz kaynakların seyri. Öz kaynak, işletmenin kendi birikimidir. Yıllar içindeki hareketi, işletmenin gerçekten büyüyüp büyümediğinin en sade göstergesidir. Sermaye artırımı olmadan öz kaynağın erimesi, dikkat edilmesi gereken bir işarettir.

Gelir tablosunda bakılacak üç yer

Brüt kâr marjı. Satış ile satışın maliyeti arasındaki fark, fiyatlama ve maliyet düzenini gösterir. Bu marjın dönemler arasında düşmesi; ya fiyatların baskı altında olduğunu ya maliyetlerin kontrolden çıktığını anlatır.

Faaliyet giderlerinin satışa oranı. İşletmenin “ağırlığını” gösterir. Satışlar artarken bu oranın sabit kalması ölçek kazanıldığı anlamına gelir; birlikte artması, büyümenin maliyetle geldiğini gösterir.

Finansman giderleri. Borçlanmanın bedelidir. Faaliyet kârı yüksek olduğu hâlde net kârın düşük kalması, çoğu zaman bu satırda açıklanır.

Oranlar tek başına konuşmaz

Bu noktada önemli bir uyarı gerekir: oranların “iyi” ya da “kötü” sayılacağı aralık sektöre göre değişir. Perakendede normal olan bir stok devir hızı, imalatta sorun işareti olabilir. Hizmet sektöründe düşük olması beklenen bir stok kalemi, ticarette bambaşka anlam taşır.

Bu nedenle tek bir tabloya bakarak genel bir yargıya varmak yanıltıcıdır. Anlamlı olan iki karşılaştırmadır: işletmenin kendi geçmiş dönemleriyle ve aynı sektördeki benzer ölçekli işletmelerle.

Nakit akışını görmeden resim tamamlanmaz

Bilanço ve gelir tablosu, tahakkuk esasına göre hazırlanır: bir satış, tahsilat yapılmadan da gelir yazılır. Bu, muhasebenin doğru çalışma biçimidir ama işletme sahibinin nakit sorusunu cevaplamaz.

Nakit akış tablosu ya da basit bir nakit akış izleme dosyası bu boşluğu doldurur. Kârlılık ile nakit arasındaki farkın nereden doğduğunu — alacaklardan mı, stoktan mı, yatırımdan mı — bu tablo gösterir.

Tabloları aylık okumak

Yıllık tablo bir sonuçtur; aylık mizan ise bir göstergedir. Aylık okuma alışkanlığı kurulduğunda:

• Marj daralması yıl sonunda değil, üçüncü ayda fark edilir
• Yaşlanan alacaklar tahsil edilebilirken görülür
• Gider kalemlerindeki sapmalar bütçeyle karşılaştırılabilir
• Yıl sonu vergi yükü tahmin edilebilir hâle gelir

Bu, ek bir raporlama sistemi kurmayı gerektirmez. Ay kapandıktan sonra hazırlanan mizanın, işletme sahibiyle birlikte on beş dakika okunması çoğu işletme için yeterlidir.

Kaynaklar

• Tekdüzen Hesap Planı ve Vergi Usul Kanunu — mevzuat.gov.tr
• BOBİ FRS, TFRS ve denetim kapsamı düzenlemeleri — kgk.gov.tr